চতুৰ্থ পৃষ্ঠা [সম্পাদনা কৰক] The Solar System আকাসৰ সুন্যত থকা তৰা আটাইবোৰ আমাৰ পৰা সমান দুৰ ন হই । জি জি তৰা ওচৰ হই সেইবোৰ ডাঙ্গৰ জেন দেখি, জি জি দুৰ হই সেইবোৰ সৰু জেন দখি; আৰু চকুৰে মনিব নোআৰি, দুৰ্বিনেৰেহে দেখিব পাৰি, এনে লাখ লাখ তৰা আচে । আমাৰ ওচৰত থকা জি তৰাই সুৰ্জক ঘুৰি জাই, সেইবোৰ গ্ৰহ বোলে । কোন তৰা গ্ৰহ হই, তাক জানিবৰ নিমিতে বেলিএ বেলিএ চালে ঠিক পাই; গ্ৰহ হই জদি, তাৰ ঠাই লৰে, অন্য তৰা হলে ঠাই ন ৰলে । গ্ৰহ ৭ টা মাথোন আচে; বুধ, সুকুৰ, ভুগোল, মঙ্গল, ব্ৰিহস্পতি, সনি, হৰ্স্যেল । এই সকলো গ্ৰহে সুৰ্জক ঘুৰি জোআ পথ ওপৰৰ নক্চাত লিখা আচে । মাজত থাকে সুৰ্জ । ১ । সুৰ্জৰ ওচৰত থকা ভিতৰ হোআ পথত বুধ গ্ৰহে চলি জাই; সি সুৰ্জৰ পৰা ৩ ৭০ ০০০০০ মাইল অৰ্থাত ১ ৮৫ ০০ ০০০ ক্ৰোসৰ অন্তৰত থাকি ৮৮ দিনত সুৰ্জক ঘুৰে । সেই গ্ৰহ সৰু; তাৰ পথালি জোখ ৩২২৪ মাইল । ২ । তাৰ বাহিৰে সুকুৰৰ পথ লিখা আচে; সি ৬ ৮০ ০০০০০ মাইলৰ আঁতৰ হৈ সুৰ্জক ২২৪ । দিনত ঘুৰিচে । তাৰ পথালি ৭৬৮৭ মাইল হই; প্ৰিথিবিতকৈ এফেৰি সৰু । মাহ চাৰেক গধুলিতে, পাচে মাহ চাৰেক পুআই জি তৰা বৰ ৰস্মিএৰে সুজৰ ওচৰে ওলাই, তাকে সুকুৰ বুলি জানিবা । ৩ । ভুগোল অৰ্থাত প্ৰিথিবি বচৰি বচৰি সুৰ্জক ঘুৰিচে দেখ, তাকো গ্ৰহ বোলে । সুজৰ পৰা ৯ ৫০ ০০ ০০০ মাইলৰ আঁতৰ হই । তাৰ পথালি জোখ ৬৯৬০ মাইল । উতৰৰ পৰা দখিনলৈ তাতকৈ এফেৰি কম । ভুগোলে সৈতে এক উপগ্ৰহ অৰ্থাত চন্দ্ৰ ঘুৰি থাকে; প্ৰিথিবিএ জেনেকৈ সুৰ্জক ঘুৰে তেনেকৈ চন্দ্ৰে ২৯ ।। দিনত প্ৰিথিবিক ঘুৰে, তাৰে মাহ হই । চন্দ্ৰ বহল জোখ ২১৮০ মাইল মাথোন হই । ৪ । মঙ্গক প্ৰিথিবিতকৈ কিচু সৰু; তাৰ পথালি ৪০০০ মাইল হই । দেখিবলৈ আন তৰাতকৈ বৰন ৰঙ্গা । সুৰ্জৰ পৰা ১৪ ৪০ ০০ ০০০ মাইলৰ অন্তৰত থাকি এবচৰ ৩২২ দিনত ঘুৰে । মঙ্গল আৰু ব্ৰিহস্পতিৰ পথৰ ভিতৰত চিৰিচ, পালাচ, জুনো, বেষ্টা, এই চাইটা অতি সৰু গ্ৰহ সুৰ্জক ঘুৰি ফুৰে । দুৰ্বিনেৰেহে দেখি । ৫ । মঙ্গলৰ বাহিৰে ব্ৰিহস্পতিৰ পথ লিখা আচে । সি গ্ৰহৰ মাজত ডাঙ্গৰ; দিখিবলৈকো ৰস্মি বৰ প্ৰকাস । প্ৰিথিবিতকৈ এঘাৰ গুন বহল; তাৰ পথালি ৮৯ ০০০ মাইল হই । সুৰ্জৰ পৰা ৪৯ ১০ ০০ ০০০ আঁতৰ, ১১ বচৰ ৩২২ দিনত ঘুৰে । তাৰ লগত উপগ্ৰহ ৪ টা আচে; আমাৰ চন্দ্ৰ দৰে গ্ৰহনো লাগে, দুৰ্বিনেৰেহে দেখিব পাৰে । ৬ । ব্ৰিহস্পতিৰ বাহিৰে সুৰ্জৰ পৰা ৯০ ১০ ০০ ০০০ মাইলৰ অন্তৰত সনিৰ পথ থাকে । ২৯ বচৰ ১৬৯ দিনত সুৰ্জক ঘুৰে । পথালিৰ জোখ ৭৯ ০০০ মাইল । তাক ঘুৰনিয়াকৈ মেৰোআ মণ্ডলৰ আক্ৰিতি এক আচৰিত বস্তু দেখা জাই । তাক সনিৰ চক্ৰ বোলে । সনিৰ উপগ্ৰহ অৰ্থাত চন্দ্ৰ সাতোটা আচে । ৭ । সেইবিলাক গ্ৰহৰ বাহিৰে হৰ্স্যেল নামে ইংৰেজি এক বৰ পণ্ডিত সাহাবে ১৭৮১ সঁকত দুৰ্বিনেৰে চাই এটা নতুন গ্ৰহ দেখা পালে । সেই গ্ৰহৰো হৰ্স্যেল নাম দিয়া গল । তাৰ পথালি পঞ্চম পৃষ্ঠা [সম্পাদনা কৰক] ৩৫ ০০০ মাইল । সুৰ্জৰ পৰা ১৮০ ০০ ০০০০০ মাইল দুৰ হৈ ৮৪ বচৰ ৯ দিনত এবেলি মাথোন ঘুৰে । গ্ৰহ উপগ্ৰহৰ লেখ । প্ৰধান গ্ৰহ ৭; সৰু গ্ৰহ ৪; উপগ্ৰহ ১৮; মুঠ ২৯ । নেজাল তৰা অনেক । প্ৰত্যেক গ্ৰহৰ ডাঙ্গৰ সৰু জানুবৰ নিমিতে পথালি জোখৰ দৰে তলৰ নক্চাত লিখা আচে । তাত এটা নেজাল তৰাও লিখা আচে । নেজাল তৰা হলে সুৰ্জক ঘুৰে, তথাপি পথ সমান ঘুৰনিয়া ন হই; বৰ দিঘল পথত ঘুৰে। তাৰ গতিৰ দৰে কোনো কালে সুৰ্জৰ নিচেই ওচৰলৈ আহে, পাচে অতি দুৰলৈ গৈ অনেক বচৰৰ মুৰত আকও আহে । ওপৰৰ কথা লিখাৰ পাচে লণ্ডনৰ ডাকে অনা সম্বাদ পত্ৰত এই কথা পাইচোঁ, জৰ্মানি দেসৰ হেঙ্ক নামেৰে এজন জোতিসিয়া ৮ ডিচেম্বৰত দুৰ্বিনে সৈতে তৰাবিলাকক চাওঁতে এক নতুন তৰা দিখিলে; পাচে দিন চাৰেক চালত আন তৰাৰ নিচিনা নিচল ন হৈ গ্ৰহৰ নিচিনা গতি কৰিলে, তাতে সেই তৰা এটা নতুন গ্ৰহ বুলি জানিলে; কোনো কালত তাক আগৈএ দেখা পোআ নাই। সেই গ্ৰহ কিমান ডাঙ্গৰ আৰু কিমান দুৰ হই, তাক জোখা ন হল; এতিয়া জুখিবলৈ উপাই কৰিচে । Shape of the Earth প্ৰিথিবি ৰবাব টেঙ্গাৰ নিচিনা ঘুৰনিয়া । পুৰান আদিতে কই, প্ৰিথিবি আৰ্চিৰ নিচিনা; আৰু পুথি কৰা লোকে লিখে, জে প্ৰিথিবি চাৰি চুকিয়া, ও কোনোএ তিনি চুকিয়া বুলি কই । সেই সকল কথা প্ৰমান ন হই; কাৰন ইউৰপ দেসৰ জোতিসৰ পুথিত ও ব্ৰহ্ম সিদ্ধান্তত ও সুৰ্জ্য সিদ্ধান্তত ও সিদ্ধান্ত সিৰোমনিকে আদি কৰি পুথিবিলাকত প্ৰিথিবি ঘুৰনিয়া বুলি কৈচে । আৰু হিন্দুস্থানৰ ও ইউৰপৰ পণ্ডিতবিলাকে ওপৰে লিখা পুথি বিলাকক মিলাই মিলাই চাইচে; আৰু সেই পুথি প্ৰমানিক দেখি মান্য কৰে, ও তাৰে সকলোএ সিখ্যা পাই, আৰু জোতিস জনাবিলাকে পঞ্জিকা ও গ্ৰহনকে আদি কৰি আকাসৰ ভাবি ঘটনা নিচই কৰি দেখুআই । তাৰে প্ৰিথিবি ঘুৰনিয়া বুলি জনা জাই, কিন্তু অন্য আকাৰ প্ৰমানিক ন হই । প্ৰিথিবি জে ঘুৰনিয়া তাৰ পৰিমান পাবলৈ কোনোবা নাবিক ইউৰপৰ এক দেসৰ পৰা জাহাজেৰৈ এক মুখে প্ৰিথিবিৰ চাৰিও ফালে ঘুৰি আকও আপোন দেস পাইচিল । জদি প্ৰিথিবি ঘুৰনিয়া নো হোআহেঁতেন তেন্তে নাবিক লোকে আপোন মুখ নু ঘুৰুআকৈ আপোন দেসলৈ আহিব নোআৰিলেহেঁতেন । তিনি স বচৰ হল, ইউৰপৰ মাজত ইস্পানিয়া দেসৰ মাগেলৰ সাহাব ৫ জাহাজেৰে সৈতে পুব ফাললৈ মুখ কৰি প্ৰথমে প্ৰিথিবি বেৰি ভ্ৰমন কৰিবলৈ গৈচিল । ঐ সাহাব কোনোবা লোকৰ দোআৰাই বাটত মৰা হল, কিন্তু তেওঁৰ জাহাজৰ মুখ নু ঘুৰুআকৈ এহেজাৰ এস একুৰি চাৰি দিনে পুনৰ বাৰ আপোনাৰ দেসলৈ আহিচিল । পাত ইংলণ্ড আদি কৰি অনেক দেসৰ লোকে কেতবোৰে পুব মুখে গৈ কেতবোৰে পচিম মুখে গৈ জাহাজ নু ঘুৰুআকৈ প্ৰিথিবিক বেষ্টন কৰি আহিলে । ৫০ বচৰ হল, মহা জসস্যা পোআ কাপ্তান কুক সাহাব প্ৰিথিবিক বেষ্টন কৰিবলৈ গৈচিল, পাচত দু বাৰ এনেকৈ কৰি ত্ৰিতিয় বাৰত তেওঁৰ দোআৰাই জনা হোআ পাচিফিক মহা সাগৰৰ মাজত হাৱাই নামেৰে উপদিপৰ মানুহবিলাকে তেওঁক অকাৰনে ষষ্ঠ পৃষ্ঠা [সম্পাদনা কৰক] বধিলে । এতিয়াৰ দিনত মুদৈৰ জাহাজবিলাকে ৯ মাহ বা এবচৰৰ ভিতৰত প্ৰিথিবিক ঘুৰি জাই, বেষ্টন কৰা এনে সুগম হৈচে । প্ৰিথিবি জে গোল তাৰ দুতিয় প্ৰমান এই । সমুদ্ৰৰ পৰা জদি কোনো জাহাজ তিৰলৈ আহে তেহে তিৰত থকা লোকবিলাকে প্ৰথমে তাৰ মস্তুলৰ আগটো দেখে, পাচে ক্ৰমে ক্ৰমে তলিলৈকে দেখিবলৈ পাই, সেই মতে জাহাজত থকাবিলাকে আগৈএ তিৰত থকা পৰ্বত গচ আৰু ঘৰ ইত্যাদি দেখে; কিন্তু জিমান ওচৰলৈ আহে তিমান মাটিলৈকে দেখিবলৈ পাই । আৰু মানুহৰ চকু এনে স্ৰজন হৈচে, জে সৰু বস্তুতকৈ ডাঙ্গৰ বস্তু অনেক দুৰ দেখে, এতেকে প্ৰথিবি জদি সমান হলহেঁতেন তেহে জাহাজৰ অতি সৰু মাস্তুল নে দেখাকৈ তাৰ ডাঙ্গৰ গাটো অৱস্যে আগৈএ দেখিলেহেঁতেন । এই দ্ৰিষ্টান্তৰ দোআৰাই প্ৰিথিবি ঘুৰনিয়া হোআৰ প্ৰমান আৰু দ্ৰিঢ় হই । আমি জেনেকৈ সমুদ্ৰক ঘুৰনিয়া দেখোঁ সেই ৰুপ প্ৰিথিবিৰ ঘুৰনিয়া ভাও পৰ্বত ও গচ ও গ্ৰাম আদিৰ দোআৰাই জুৰি থকা দেখিবলৈ নে পাওঁ; কিন্তু উতৰে তাতাৰ নামেৰে জি দেস আচে সি সমান থল আৰু গচ গচনি নাই কিয়া, এই কাৰনে ততে জেতিয়া মানুহ অতি দুৰে থাকে তেতিয়া তাৰ মুৰটো আগ বাৰ্হি দেখে, পাচে কান্ধ আৰু বুকু গাঁৰিকে আদি কৰি জিমান ওচৰ হই তিমান ক্ৰমে ক্ৰমে ভৰিলৈকে দেখা জাই । প্ৰিথিবি জে ঘুৰনিয়া তাৰ দ্ৰিঢ় প্ৰমান এই, জেতিয়া চন্দ্ৰ গ্ৰহন হই তেতিয়া প্ৰিথিবিৰ চাঁ চন্দ্ৰ ওপৰত ঘুৰনিয়া আকাৰে পৰে । জদি প্ৰিথিবি ঘুৰনিয়া ন হলহেঁতেন তেহে এনেকুআ দেখা ন গলহেঁতেন; কিয়নো ঘুৰনিয়া বস্তুৰ বাহিৰে অন্য কোনো বস্তুৰ চাঁ সম্পুৰ্নভাৱে ঘুৰনিয়া হব নোআৰে । সুৰ্জ আৰু চন্দ্ৰৰ মাজত প্ৰিথিবি প্ৰবেস হোআতে চন্দ্ৰ গ্ৰহন হই, এই কাৰনে জেনেকুআ প্ৰিথিবিৰ আকাৰ তেনেকুআ চাঁ চন্দ্ৰৰ ওপৰত পৰে । বেলেগ বেলেগ দেসৰ ভিন ভিন মানুহে অনেক বাৰ চন্দ্ৰ গ্ৰহন দেখিচে, তাতে ঘুৰনিয়াত বাজে কেতিয়াও অন্য ৰুপ কেও দেখা নাই । এই কাৰনে এই এই ওপৰে লিখা পৰিমানৰ দোআৰাই সকলো দেসৰ লোকবিলাকে প্ৰিথিবিৰ ঘুৰনিয়া আকাৰ নিচই কৰিচে । কিন্তু পৰ্বতবিলাকৰ ওখ হোআ আৰু সাগৰবিলাক চাপৰ হোআৰ কাৰনে জদি কোনোএ প্ৰিথিবিৰ ঘুৰনিয়া আকাৰ ন হই বুলি কই, তেন্তে তাৰ উতৰ এই, ৰবাব টেঙ্গাৰ গাৰ ওপৰত অলপ অলপ ওখ চাপৰ ওখ থকাতো তাক ঘুৰনিয়া বোলে, তেনেকৈ প্ৰিথিবিক দেখা জাই । ইয়াৰ প্ৰমান এই, হিমালই পৰ্বততকৈ প্ৰিথিবিত আৰু ওখ পৰ্বত নাই, সি ওখই ৫ মাইল অৰ্থাত আৰ্হৈ ক্ৰোস; কিন্তু প্ৰিথিবিৰ পথালি অৰ্থাত তাৰ সোঁ মাজৰ জোখ ৭০০০ সাত হেজাৰ মাইলতকৈ অধিক হই, অৰ্থাত প্ৰিথিবিতকৈ সেই পৰ্বত ১৪০০ গুনে সৰু । প্ৰিথিবিৰ ঘুৰনিয়া আকাৰৰ প্ৰমান এইবিলাক দিলোঁ, পাচৰ অৰুনোদয়ত প্ৰিথিবিৰ পৰমানৰ বিসয়ে লিখিম । Wreck of the Letitis লিটিস্যা নামেৰৈ এক নতুন সকত জাহাজ সনিবাৰ ১৫ চেপ্তেম্বৰ তাৰিখত মৰিচ মাজুলি এৰি কলিকতা নগৰলৈ জাবলৈ ধৰিলে ।পাচে ঐসান্য দিসে দু দিন গৈ দাও বাৰৰ ৰাতিত কাপ্তান সাহাবে সেই ঐসান্য দিসে গৈ থাক বুলি হুকুম দিলে; কিন্তু সিল বালি চট সেই ঠাইত আচে তাকে ভালকৈ চাই জাবা বুলি ন কলে । সেই ৰাতি ডাৱৰিয়া এন্ধাৰ; কাপ্তানৰ প্ৰধান সহাই জাহাজ চলাওঁতে এক ঘণ্টাতে ৮ ডাঁৰৰ বাট জোআ বেগেৰে গৈ ৰাতি নু পুআত এটা সিলত উঠি ৰল । তাতে জাহাজ পাতল কৰিবলৈ বস্তু উলিয়াই পলাবৰ নিমিতে হুকুম দিলে, কিন্তু লাস্কাৰ অৰ্থাত পাল তৰা কুলিবোৰ বিচুৰ্তি হৈ আগ্যা নু সুনি আলা নাম মাথোন লৈ একো কাম ন কৰিলে । পাচে সাগৰৰ ঢৌএ বৰ বেগেৰে খুন্দা মাৰি জাহাজৰ ওপৰত ঘনে ঘনে পৰি থকাত জি তিনি খন নাও জাহাজত নিএ তাৰ দুখন ভাঙ্গি পেলালে, সৰু নাও এখন থাকিল । মানুহে তাক পানিত পেলাই, লেজু ডালৰ আগত ধৰি ওচৰত থকা সৰু মাজুলিলৈ গৈ সেই সপ্তম পৃষ্ঠা [সম্পাদনা কৰক] নাও খনো বাম পাওঁতে সিলত লাগি ফাটিল । পাচে ৰাম উঠি লেজু লগাই ৰাখিলে, সি মুৰে জাহাজত বন্ধা থাকিল । সেই লেজুতে ধৰি জাহাজৰ অনেক মানুহে বাম পালেহি; কিন্তু কাপ্তান সাহাব, আৰু তাৰ সহাই, মিস্তিৰি, খাঞ্চেমা আৰু লাস্কাৰ ৬ টা নৌ জাওঁতে লেজু চিগিল, সিবিলাক জাহাজতে থাকিল । জিয়া জন্তু জাহাজৰ ওপৰত জি আচিল, ঢৌ উটাই নিলে; মেৰ চাগ এটা, পাতি হাঁহ এটা, ৰাজ হাঁহ এটা, এই তিনিক বামত থকা মানুহে ধৰি ৰাখিলে । গধুলি ৪ বজাত মাল্কাম নামে কাপ্তান সাহাবে বামলৈ সাঁতৰি জাবৰ মনেৰে লেজু ধৰি পানিত নামিল; আদ খিনি বাট গলত বল হিন হৈ ওপঙ্গা কাঠ ডাল ধৰিও জাব নোআৰি মৰিল । পাচে জাহাজত থকাবিলাকে জাব নোআৰি নিৰসা হৈ অতি দুখেৰে সেই ৰাতি তাতে পৰি থাকিল । ৰাতিৰ ভিতৰত জাহাজ ভাগি অনেক বস্তু পানিত পৰিলত জাহাজ লঘু হৈ ৰাতি পুআ উপঙ্গি উটি মাজুলিৰ কাসত চাপিলগৈ । তাতে মানুহ ৰখ্যা পালে; আৰু জাহাজ সিলতে ঢৌত ভাগি ডুখৰি ডুখৰি হৈ উটি গল । সেই মাজুলিৰ নাম ফ্ৰিগেট, কাৰ্গদো মাজুলি চাপৰিবিলাকৰ মাজতে থাকে । সি নিৰ্জান, আৰু তাক ঘুৰিবলৈ এডাঁৰ বেলিৰ বাট । তাতে সমুদ্ৰৰ চৰাই আৰু কনি অনেক পালে, আৰু ঐস্তৰ নামে এবিধ ডাঙ্গৰ সামুকো পালে । সাগৰৰ পানি দিনে দিনে উঠাতো সেই মাজুলি তল নো জোকৈ ৬ হাত থাকে । তাতে ঠায়ে ঠায়ে অতি সৰু গচ আৰু সাক বন আচে; কিন্তু চৰাই, কনি, ঐস্তৰ সামুক এইবিলাকৰ বাহিৰে খোআ বস্তু নে পালে; ভাল পানি ওলোআ এক ভুমুকো পালে । জাহাজৰ কাঠ পাল আদি কৰি জি জি বস্তু উপঙ্গি বামলৈ আহিল, তাৰ সৈতে মানুহে সৰু ঘৰ সাজিলে, আৰু অহা জোআ মানুহে দেখিবৰ নিমিতে সিহঁতে ওখকৈ এটা নিচান পুতি থলে । জুই নে পাই দেখি কাঠত ঘৰিসনা টানি জুই উলিয়াবলৈ ধৰিল, কিন্তু নোআৰিলত অতি দুখ হৈ থাকি কেঁচা মঙ্গহকে খাই জিলে । পাচে এখন ভুঁৰ সাজি তাত জাবৰ মনেৰে অনেক চৰাইৰ মঙ্গহ ৰদত সুকাই ৰাখিলে ।