ক) মে-ডাম-মে-ফিঃ খ্ৰীঃপূঃ২৮০০ বছৰৰ আগতে খাম টাইসকলে বৰ্তমান চীনৰ য়ুনান প্ৰদেশত বাস কৰোতে ৰজা ‘ ফু-চে ’ ৰ দিনত য়ু-নান প্ৰদেশৰ এটা পাহাৰত মে-ডাম-মে-ফি পতাৰ কথা গৱেষসকলে বিভিন্ন তথ্যত উল্লেখ কৰিছে । তেতিয়া মে-ডাম-মে-ফিত বগা ম ’ হ, বগা গৰু, বগা গাহৰি, বগা ঘোঁৰা, হাঁহ, কুকুৰা বলি দি পূজা পাতিছিল বুলি জনা যায় । আনহাতে খ্ৰীঃপূঃ ২২০০ত টাই সম্ৰাট য়ুয়ে নিজ ৰাজ্য়ৰ ৯ টা অঞ্চলত মে-ডাম-মে-ফি অনুষ্ঠিত কৰিছিল । মংগোলীয়সকলৰ বাসস্থান চীন, জাপান, ভিয়েটনাম, ম্যানমাৰ, লাওচ, ইন্দোনেচিয়া, কম্বোদিয়া, মালয়েচিয়া, থাইলেণ্ড, তিৰ্বত, নেপাল আৰু ভাৰতবৰ্ষৰ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ টাইসকলে মে-ডাম-মে-ফি অনুষ্ঠিত কৰি আহিছে । মে-ডাম-মে-ফিৰ অৰ্থ হৈছে- মে-তৰ্পণ, উপাসনা বা উত্সৰ্গা ডাম-মৃতকৰ, উপৰিপুৰুষ আৰু ফি-দেৱতা । তাই আহোমসকলে বিশ্বসাকৰে এই অনুষ্ঠান নকৰিলে ‘ ডাম ’ সকল ‘ ফি ’ হ ’ ব নোৱাৰে । তাই দৰ্শন অনুসৰি মানুহৰ শৰীৰত ‘ পো ’ আৰু ‘ হান ’ নামৰ দুটা আত্মা থাকে । ‘ ডাম ’ হোৱাৰ লগে লগে পূৰ্বতে কৰি অহা ক্ৰম অনুসৰি এটা আত্মাই মানৱ শৰীৰত স্থিতি লৈ পুনৰ জন্মগ্ৰহণ কৰে আৰু আনটো আত্মা অমৰ হৈ স্বৰ্গৰাজ্য়ৰ দেৱতাসকলৰ লগত ভূৰি ফুৰে । তেওঁলোকে মৰ্ত্য়ত থকা নাতি-পৰিনাতিসকলৰ পূজা গ্ৰহণ কৰি তেওঁলোকক ‘ জনমিং ’ (আশীৰ্বাদ) কৰে । চাওল্য়ং ছ্য়ু-কা-ফাই অসমলৈ অহাৰ পূৰ্বেই ঈৰাৱতী নৈ পাৰ হৈ মে-ডাম-মে-ফি পাতিছিল । প্ৰতিখন নতুন ৰাজ্য় কৰিয়েই তেওঁ এনেদৰে পূৰ্ব পুৰুষক সোঁৱৰিছিল । দৈ-কাও-ৰং পাৰ হৈ নামৰূপৰ বুঢ়ী দিহিঙৰ পাৰত তেওঁ আকৌ মে-ডাম-মে-ফি পাতি পূৰ্বজসকলৰ মনত পেলাইছিল । ইয়াৰ পাছত চৰাইদেউৰ নামনিত লাঙটেওকাটত পুনৰ এই শ্ৰদ্ধাঞ্জলি অনুষ্ঠান অনুষ্ঠিত কৰে । পৰৱৰ্তীত চৰাইদেউত ৰাজধানী পাতিবৰ সময়ত পণ্ডিতসকলে কুকুৰ ঠেঙেৰে চাই দিয়া মংগল অনুসৰি লগত অনা বগা ঘোঁৰা এটা বলি দি মে-ডাম-মে-ফি পাতি পুলিন-পুথাওসকললৈ শ্ৰদ্ধাঞ্জলি আগবঢ়াইছিল । ছ্য়ু-বহুং-ম্য়ুঙ (দিহিঙীয়া ৰজা) ই স্বৰ্গদেৱে চুতীয়া আৰু কছাৰীসকলক পৰাজয় কৰাৰ পাছত প্ৰথমবাৰৰ বাবে গড়গাওঁৱত ৰাজহুৱাভাৱে মে-ডাম-মে-ফি অনুষ্ঠিত কৰিছিল.