১০) সোভমক্ষাপ্যং বৈত্যতেকৃতং জননী মেৰ্কগৰ্ভেনবংচৈদেৱ্যেনবধয়।।দেৱ্যয়াংস্বতথা কীৰ্তিলোক স্য ভাৰতে কৃ ১১) ত। অনেকযুগ ভোগেনলিখিত্বা ××××।। ৰাজ্ঞমাতুলজদ্যশনিব×তেবকমোদৰ× ১২) দাতা×××× নলসেৱক নৃপতে সম: ।। ইতিহাসৰ ৰূপৰেখাত সৰুপথাৰৰ শিলালিপি শিলালিপিখনৰ পাঠোদ্ধাৰ আৰম্ভ কৰিয়েই বৰ্তমান লেখকে একাংশ সংবাদ পত্ৰত এই দলিল পুৰাকালীন অসমৰ নৃপতি দিগ্লেক বৰ্মাৰ দিনত খোদিত বুলি ধাৰণা কৰাৰ বিষয়ে ইতিপূৰ্বে ইংগিত দি অহা হৈছে। ৰাজ্য শাসকৰূপে দিগ্লেক বৰ্মাৰ নাম অল্পশ্ৰুত হ ’ লেও অশ্ৰুতপূৰ্ব নহয়। একেখন গোলাঘাট জিলাৰ দেওপানীত আৱিস্কৃত তথা অসম ৰাজ্যিক সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষিত হৰিহৰৰ মূৰ্তিসম্বলিত শিলাখণ্ড দুটাৰ সৰুটোত থকা তিনিশৰীয়া লিপিত দিগ্লেক বৰ্মা নমৰ নৃপালৰ নাম পোৱাৰ উপৰি ২০১০ চনৰ এপ্ৰিল মাহত উদ্ধাৰ হোৱা পথালি পাহাৰ শিলালিপিত একেজন ৰজাৰ নাম খোদিত থকাটো উল্লেখযোগ্য। দুয়োখন শাসনৰ পাঠত দৃষ্টিগোচৰ হোৱা ‘ দিগ্লেখ ’ আৰু ‘ দিগ্লেক ’ নামৰ ‘ খ ’ আৰু ‘ ক ’ অক্ষৰৰ ভিন্নতা বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা নহয়। পথালি পাহাৰৰ শিলালিপিত এইজন নৃপতিৰ নাম ১০/১১ বাৰকৈ লিপিবদ্ধ হোৱাটো বিশেষভাৱে প্ৰণিধানযোগ্য। গতিকে পথালি পাহাৰ শিলালিপি, হৰিহৰৰ মূৰ্তি লিপি আৰু সদ্যপ্ৰাপ্ত সৰু পথাৰ শিলালিপিৰ আখৰৰ পাৰস্পৰিক সাদৃশ্যৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি তিনিওখন শাসনৰ স্বাক্ষৰকাৰী ‘ দিগ্লেক ’ বা ‘ দিগ্লেখ ’ নামৰ ‘ ক ’ আৰু ‘ খ ’ অক্ষৰৰ ভিন্নতা বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা নহয়। পথালি পাহাৰৰ শিলালিপিত এইজন নৃপতিৰ নাম ১০/১১ বাৰকৈ লিপিবদ্ধ হোৱাকৈ বিশেষভাৱে প্ৰণিধানযোগ্য। গতিকে পথালি পাহাৰ শিলালিপি, হৰিহৰৰ মূৰ্তি লিপি আৰু সদ্যপ্ৰাপ্ত সৰু পথাৰ শিলালিপিৰ আখৰৰ পাৰস্পৰিক সাদৃশ্যৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি তিনিওখন শাসনৰ স্বাক্ষৰকাৰী ‘ দিগ্লেক ’ বা ‘ দিগ্লেখ ’ বৰ্মা একেজন শাসনকৰ্তা বুলি আমি বিশ্বাস কৰোঁ। ইয়াৰ পিছত স্বাভাৱিকতে আহি পৰে শাসনত থকা ৰজাজনৰ সময় নিৰূপণৰ প্ৰশ্নটো। এইজনা ৰজা অল্পশ্ৰুত বুলি ইতিপূৰ্বে ইংগিত দি অহা গৈছে। প্ৰাচীন অসমৰ কৰ্তৃত্বসম্পন্ন বুৰঞ্জীসমূহৰ মাত্ৰ দুই এখনতহে এওঁৰ নাম দেখিবলৈ পোৱা যায়। প্ৰেমধৰ চৌধুৰীয়ে পাঠোদ্ধাৰ কৰাৰ উপৰি উক্ত হৰিহৰ মূৰ্তিত খোদিত ‘ দিগ্লেখ বৰ্মা ’ ৰ সময় খৃষ্টীয় অষ্টম শতিকা বুলি ড০ প্ৰতাপ চন্দ্ৰ চৌধুৰীয়ে যুক্তি দাঙি ধৰিছে। আনহাতে, বিশ্ববৰেণ্য লিপিতত্ত্ববিদ অধ্যাপক দীনেশ চন্দ্ৰ সৰকাৰে এওঁৰ সময় খৃষ্টীয় নৱম শতিকাৰূপে ঠাৱৰ কৰাটো মন কৰিবলগীয়া। তদুপৰি সৰকাৰে দিগ্লেখ বৰ্মাক শালস্তম্ভ বংশীয় কোনোবা নৃপতিৰ সমসাময়িক কোনো শাসনকৰ্তাৰূপে চিনাক্ত কৰিছে। তেজপুৰৰ পৰা পশ্চিমে নাতিদূৰত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ পানী যুঁৱলিত অৱস্থিত শালস্তম্ভ বংশৰ পৰাক্ৰমী ৰজা হৰ্জৰ বৰ্মা (৮১৫-৮৩২) ৰ ন-শৰীয়া শিলালিপিখনৰ অক্ষৰশৈলীৰ লগত বৰ্তমান নথিৰ সাদৃশ্যলৈ লক্ষ্য কৰি সদ্য প্ৰাপ্ত শাসনৰ ৰজাজন খৃষ্টীয় অষ্টম কিম্বা নৱম শতিকাৰ বুলি নিশ্চিতভাৱে ক ’ ব পৰা যায়। অকল হৰ্জৰ বৰ্মাৰ শৈললেখেই নহয়, সমসাময়িক আন একাধিক শাসনকৰ্তাৰ নথিৰ লগত সৰুপথাৰ শিলালিপিৰ অক্ষৰৰ মিল চকুত লগা। দিগ্লেক বৰ্মা নৃপতিৰ ৰাজত্বকাল সম্পৰ্কে ধাৰণা প্ৰকাশ কৰাৰ পিছত আহি পৰে তেওঁৰ ৰাজ্যৰ অৱস্থানৰ বিষয়টো। সৰুপথাৰ শিলালিপিৰ বৰ্তমান থকা অংশতো ‘ দিল্লি নৃপেশ্বৰ ’ শব্দদ্বয় পোৱা গৈছে। একেজন শাসকৰ পথালি পাহাৰ শৈললেখত একেটা শব্দ সামান্য বেলেগ বানানেৰে অৰ্থাৎ ‘ দিল্যি দিধিৰ্গতা ’ আদি শব্দৰ উল্লেখ পাওঁ। একেজন ৰজাৰ দুখনকৈ শাসনত ‘ দিল্যি ’ বা ‘ দিল্লি ’ নামৰ ব্যৱহাৰে স্বাভাৱিকতে আমাৰ মনলৈ আনে ডিব্ৰুগড় জিলাৰ নামৰূপৰ ওচৰৰ ‘ দিল্লী ’ নামাংকিত অঞ্চলটোৰ কথা। ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ শক্তিশালী উপনৈ বুঢ়া দিহিঙৰ এটা ঘাটৰ নাম ‘ দিল্লীঘাট ’ । আনহাতে, একে অঞ্চলত আছে ‘ দিল্লী ’ নামাংকিত চাহ বাগিচা। এনে নামবিলাকৰ পৰা প্ৰাচীন কালত একে নামৰ ৰাজ্য এখন থকাৰ সম্ভাৱনা নুই কৰিব নোৱাৰি। অতীতত ‘ দিল্লি ’ বা ‘ দিল্যি ’ নামৰ ৰাজ্য থকাৰ প্ৰমাণ পালে উক্ত দিগ্লেক বৰ্মাৰ লগত এই ঠাইৰ যোগসূত্ৰ স্থাপন কৰাটো সহজ হ ’ ব। তেতিয়া হয়তো বৰপথাৰ, সৰুপথাৰ আদি ঠাইৰ লগত ভৌগোলিকভাৱে কিছু দূৰত অৱস্থিত নামৰূপ অঞ্চলৰ ‘ দিল্লি ’ বা ‘ দিল্যি ’ নামৰ ঠাইৰো সম্পৰ্ক থকা-নথকাৰ বিষয়ে জানিব পৰা যাব। তিনিও শাসন খোদিত ‘ দিগ্লেখ ’ বা ‘ দিগ্লেক ’ বৰ্মণৰ পৰিচয় প্ৰদানত আন এটা দিশ বিবেচনাৰ যোগ্য। দেওপানীৰ মূৰ্তিলিপিত থকা ‘ মহাৰাজাধিৰাজ ’ বিশেষণ, পথালি পাহাৰত আৱিস্কৃত শিলালেখৰ দৰে সদ্যপ্ৰাপ্ত ফলিতো অনুপস্থিত। এই প্ৰসংগটো ৰজাজনৰ ৰাজ্য শাসনৰ এটা পৰ্য্যায়ৰ দ্যোতক হোৱাটো অসম্ভৱ নহয়। অধ্যয়ন-অনুসন্ধানৰ বলত ইয়াৰ উত্তৰ পোৱা যাব বুলি আমি আশাবাদী। সৰুপথাৰ শিলালেখৰ লিপি আৰু ভাষা দলিলখনৰ লিপিৰ সম্পৰ্কত বৰ্তমান নিবন্ধকাৰৰ সিদ্ধান্ত হ ’ ল ই ব্ৰাহ্মীলিপিৰ পূব ভাৰতীয় শৈলী প্ৰাচীন কামৰূপী লিপিত খোদিত। তৎকালীন আন ভালেকেইখন পুৰালেখে এই ধাৰণাৰ প্ৰতি সমৰ্থন জনায়। ভাষাৰ ক্ষেত্ৰত সৰু পথাৰ শিলালিপি সংস্কৃত গদ্যত ৰচিত বুলি আমি সন্দেহমুক্ত। অৱশ্যে ফলিখনত ‘ শিষ্ট ’ সংস্কৃত ভাষাত নথকা ভালেমান শব্দৰ প্ৰয়োগ দেখা যায়। পিছে প্ৰাচীনকালৰ বহুতো সংস্কৃত ৰচনাত এনে অৰ্থহীন শব্দ প্ৰয়োগৰ বিষয়ে এই ভাষা চৰ্চাকাৰীসকল অৱগত। উদাহৰণস্বৰূপে, পুৰাকালীন অসমৰ শাসনাৱলীৰ প্ৰথম সংকলিত ৰূপ, পদ্মনাথ ভট্টাচাৰ্য্য সম্পাদিত ‘ কামৰূপ শাসনাৱলী ’ (১৩৩৮ সাল) ত অন্তৰ্ভুক্ত নথিসমূহলৈ আঙুলিয়াব পাৰি। দলিলখনিৰ পাঠৰ মাজত থকা ‘ অসংস্কৃত ’ বা ‘ অশিষ্ট ’ শব্দবোৰ শুধৰাবলৈ গৈ বৰেণ্য পণ্ডিত পদ্মনাথ ভট্টাচাৰ্য্যৰ যশস্বী গৱেষক ড০ বেণী মাধৱ বৰুৱা, সূক্ষ্মদৰ্শী সমালোচিত হোৱা নাই। এইসকল বিজ্ঞ লোকৰ ধাৰণা-এনে শব্দৰাজিৰ মাজতে তৎকালীন বিকাশোন্মুখ কামৰূপী প্ৰাকৃতৰ নিদৰ্শন সোমাই আছে। সৰু পথাৰ শিলালিপিৰ পাঠোদ্ধাৰ সম্পূৰ্ণ হৈ উঠিলে এনে সকলো সংশয়ৰ নিৰাকৰণ হ ’ ব বুলি আশা কৰাৰ স্থল আছে। সামৰণি শিলালিপিখনৰ আলোকচিত্ৰ সংগ্ৰহৰ পৰা পাঠোদ্ধাৰ কাৰ্য্যলৈকে সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটোত প্ৰথমোক্ত চাৰিজন ব্যক্তিৰ উপৰি আন কেইবাজনো আমালৈ বিভিন্ন প্ৰকাৰে সহযোগিতা আগবঢ়াইছে। এই লোকসকল হৈছে অধ্যাপক উপেন্দ্ৰ নাথ শৰ্মা, অধ্যাপক ৰত্নকান্ত শইকীয়া, হৰেকৃষ্ণ গোস্বামী, মোহন গোস্বামী, যোগেশ ভট্টাচাৰ্য্য আৰু ৰাণা প্ৰসাদ ফুকন। আটায়ে আমাৰ কৃতজ্ঞতাৰ পাত্ৰ। লেখক: ড০ সতীশ চন্দ্ৰ ভট্টাচাৰ্য