‘ সমগ্র য়ুৰোপৰ বুকুৰপৰা পোহৰৰ চাকিবোৰ আজি নুমাই গৈছে; আমাৰ জীৱন কালত দুনাই সিবিলাক জ্বলি উঠা হয়তো আমি দেখা নেপাম ’ – এই ভাষ্য হৈছে গ্রেট ব্রিটেইনৰ বিদেশ সচিব এডৱার্ড গ্রেৰ; ১৯১৪ চনত জার্মানি আৰু ব্রিটেইনৰ মাজত যুদ্ধ ঘোষণা হোৱাৰ নিশা যেতিয়া ৱাইট হলৰ বন্তিবোৰ এটা এটাকৈ নুমুৱাই পেলোৱা হৈছিল, দৃশ্যটো চাই চাই গ্রেই এনেদৰে স্বগতোক্তি কৰিছিল। গ্রেৰপৰা বহু যোজন দূৰৈত ৱিয়েনা চহৰৰ নিবাসী বিখ্যাত ব্যংগশিল্পী কার্ল ক্রাছেও নিজস্ব উপায়েৰে বিশ্বযুদ্ধৰ সৈতে মুখামুখি হ ’ বলৈ প্রস্তুতি চলাইছিল। যুদ্ধৰ বিতং বর্ণনা তথা যুদ্ধক নিন্দা কৰি ৭৯২ পৃষ্ঠাৰ এখন বিয়াগোম বিৱৰণপূর্ণ নাটক তেওঁ লিখিবলৈ লৈছিল যাৰ নামকৰণ তেওঁ এনেদৰে কৰিছিল: ‘ মানৱ জাতিৰ অন্তিম দিনকেইটা ’ । গ্রে আৰু ক্রাছ – দুয়োজনেই অনুভৱ কৰিছিল – তেওঁলোকৰ পুৰণা পৃথিৱীখন ছাৰাখাৰ হৈ গৈছে আৰু এনে অনুভৱ কৰা মানুহ কেৱল তেওঁলোক দুজনেই নাছিল। অৱশ্যেই এয়া মানৱ জীৱনৰ অন্তিম সময় নিশ্চয় নাছিল – কিন্তু তথাপিও দুই বিশ্বযুদ্ধৰ মাজৰ সময়খিনিত –১৯১৪ৰ ২৮ জুলাইত অষ্ট্রিয়াই ছার্বিয়াৰ ওপৰত যুদ্ধ ঘোষণা কৰাৰপৰা ১৯৪৫ৰ ১৪ আগষ্টলৈকে – যেতিয়া আণৱিক বিস্ফোৰণৰ চাৰি দিন পাছত জাপানে আত্মসমর্পণ কৰিছিল – এই নাতিদীর্ঘ একত্রিছটা বছৰত এনে কেইবাটাও মুহূর্ত আহিছিল যেতিয়া মানৱ জাতিৰ এক লেখত ল ’ বলগীয়া অংশৰ সামগ্রিক বিনাশ নির্ঘাতভাৱে হ ’ ব পাৰে যেন অনুভৱ হৈছিল। এনে কেইবাটাও মুহূর্ত আহিছিল যেতিয়া ঈশ্বৰে - যি পৃথিৱীখন সৃষ্টি কৰিছে বুলি ধর্মপ্রাণ মানুহে বিশ্বাস কৰে - এনে ঈশ্বৰেও এই পৃথিৱীখন কিয়নো স্রজন কৰিলো বুলি আক্ষেপ কৰাৰ আশা কৰিব পৰা গৈছিল। এনে পৰিস্থিতিৰ মাজতো মানৱ জাতিটো কেনেবাকৈ জীয়াই থাকিল। কিন্তু বিশ্বযুদ্ধৰ লেলিহান শিখাই ঊনবিংশ শতিকাৰ সভ্যতাৰ সুউচ্চ কৃতিত্বসমূহ জ্বলাই ছাৰাখাৰ কৰি পেলালে। চমু বিংশ শতিকাটো বুজিবলৈ হ ’ লে এই তথ্যটোৰ প্রতি মন দিবই লাগিব। বিংশ শতিকাটোৰ মগজুত বিশ্বযুদ্ধৰ বাস্তৱতা তথা সম্ভাৱনাই সদায়েই ক্রিয়া কৰি ফুৰিছিল; বিশ্বযুদ্ধৰ হিচাপতেই ই জীৱন তথা চিন্তনৰ ৰূপ নির্মাণ কৰিছিল; আনকি এনে সময়তো - যেতিয়া বন্দুকবোৰ মৌন হৈ আছিল আৰু বোমাবোৰ বিস্ফোৰিত হৈ পৰা নাছিল। বিংশ শতিকাৰ ইতিহাস, বা সঠিককৈ ক ’ বলৈ হ ’ লে শতিকাটোৰ প্রথমছোৱাৰ পতন তথা মহাবিনাশৰ ইতিহাস আমি একত্রিশ বছৰীয়া বিশ্বযুদ্ধৰ কালছোৱাৰ বুকুতেই বিচাৰিব লাগিব। যিসকল মানুহ - বিশেষকৈ মধ্য য়ুৰোপৰ নিবাসীসকল - যি ১৯১৪ৰ আগেয়েই বয়সসন্ধি লাভ কৰিছিল - তেওঁলোকৰ ভিতৰত এই ইতিহাসবিদৰ মাতৃ-পিতৃও আছিল - তেওঁলোকৰ বাবে ১৯১৪ৰ পূর্বৰ তথা পাছৰ সময়খিনিৰ পার্থক্য ইমানেই অধিক নাটকীয় আছিল যে তেওঁলোকে অতীতৰ স ’ তে বর্তমানৰ কোনো সামঞ্জস্য থকাৰ সম্ভাৱনাটোকেই নাকচ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ বাবে শান্তিৰ অর্থ আছিল ‘ ১৯১৪ৰ পূর্বৰ সময়খিনি ’; তাৰ পাছত যিটো কাল আহিল, তাৰ বাবে শান্তি শব্দটো প্রয়োগ কৰাটো শব্দটোৰ অপমান বুলিহে ক ’ ব পৰা গৈছিল। এই কথাখিনি বুজাটো টান নহয়। ১৯১৪ৰ পূর্বে প্রায় এশ বছৰ ধৰি কোনো ডাঙৰ যুদ্ধ সংঘটিত হোৱা নাছিল; অর্থাৎ এনে কোনো যুদ্ধ হোৱা নাছিল য ’ ত বিশ্বৰ প্রধান প্রধান শক্তিবোৰ লিপ্ত আছিল। সেই সময়ত প্রধান শক্তি বুলি ক ’ লে ছখন য়ুৰোপীয় দেশ (ব্রিটেইন, ফ্রান্স, ৰাছিয়া, অষ্ট্রিয়া-হাংগেৰি, প্রুছিয়া বা ১৯৮১ৰ পাছত একত্রিত হোৱা সংযুক্ত জার্মানি আৰু একত্রিত ইটালি) তথা আমেৰিকান যুক্তৰাষ্ট্র আৰু জাপানক বুজোৱা হৈছিল। এই এশ বছৰ কালত দুখনতকৈ অধিক মহাশক্তিধৰ দেশ জড়িত থকা যুদ্ধ মাত্র এখনহে আছিল আৰু সেইখনো বেছ খন্তেকীয়া যুদ্ধ আছিল; এই যুদ্ধখন আছিল ক্রিমিয়াৰ যুদ্ধ (১৮৫৪-৫৬) য ’ ত এফালে আছিল ৰাছিয়া আৰু আনফালে আছিল ব্রিটেইন আৰু ফ্রান্স। মহাশক্তিধৰ দেশবোৰ জড়িত থকা অন্যান্য যুদ্ধবোৰ এই সময়ছোৱাত অত্যন্ত খন্তেকীয়া যুদ্ধ আছিল। এই সময়ছোৱাৰ দীর্ঘকালীন যুদ্ধখন কোনো আন্তর্জাতিক যুদ্ধ নাছিল, বৰং ই আছিল এক গৃহযুদ্ধ (আমেৰিকান যুক্তৰাষ্ট্রৰ গৃহযুদ্ধ: ১৮৬১-৬৫) । যুদ্ধৰ দীর্ঘতাৰ লেখ মাহৰ হিচাপত – আনকি সপ্তাহৰ হিচাপতো কৰা হৈছিল (যেনে ১৮৬৬ চনৰ প্রুছিয়া তথা অষ্ট্রিয়াৰ যুদ্ধ) । ১৮৭১-১৯১৪ সময়ছোৱাত য়ুৰোপৰ ভূমিত এনে কোনো যুদ্ধ সংঘটিত হোৱা নাছিল য ’ ত কোনো মহাশক্তিধৰ দেশে কোনো শত্রু ৰাষ্ট্রৰ সীমা পাৰ হৈ গৈছিল; অৱশ্যে সূদুৰ পূবত ৰাছিয়া আৰু জাপানৰ মাজত ১৯০৪-০৫ৰ যুদ্ধ সংঘটিত হৈছিল য ’ ত ৰাছিয়াৰ পৰাজয়ে দেশখনত বিপ্লৱৰ দিন চমুৱাই আনিছিল। এই সময়ছোৱাত এখনো বিশ্বযুদ্ধ সংঘটিত হোৱা নাছিল। ১৮ শতিকাত ব্রিটেইন আৰু ফ্রান্সৰ মাজত এলানি দীঘলীয়া যুদ্ধ হৈছিল যি বিশ্বৰ এমূৰৰপৰা সিমূৰলৈকে - ভাৰতৰপৰা উত্তৰ আমেৰিকালৈকে - বিভিন্ন ঠাইত, বিভিন্ন যুদ্ধস্থলীত সংঘটিত হৈছিল। কিন্তু ১৮১৫ৰপৰা ১৯১৪ পর্যন্ত কোনো মহাশক্তিধৰ দেশেই আন এক মহাশক্তিক এনেকৈ বিশ্বৰ দূৰ-দিগন্তৰ অঞ্চলত আক্রমণ কৰা নাছিল। অৱশ্যে দুর্বল শক্তিৰ বিৰুদ্ধে বা সাম্রাজ্যবাদী সম্প্রসাৰণৰ বাবে বিদেশত বিভিন্ন আক্রমণাত্মক অভিযান নিশ্চিতভাৱে চলোৱা হৈছিল আৰু এনে অভিযান সেই সময়ত সুলভেই আছিল বুলি ক ’ ব পৰা যায়। এনে বেছিভাগ অভিযানেই আছিল একপক্ষীয় যুদ্ধ – যেনে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্রৰ দুখন যুদ্ধ - প্রথমখন মেক্সিকোৰ বিৰুদ্ধে (১৯৪৬-৪৮); দ্বিতীয়খন স্পেইনৰ বিৰুদ্ধে (১৮৯৮) । নিজৰ ঔপনিবেশিক সাম্রাজ্যৰ প্রসাৰৰ বাবে ব্রিটেইন বা ফ্রান্সে হাতত লোৱা বিভিন্ন অভিযানকো এই শ্রেণীৰ ভিতৰতে সামৰি ল ’ ব পাৰি। অৱশ্যে মাজে-মধ্যে এই অভিযানবোৰত সাম্রাজ্যবাদী দেশবোৰৰ পৰাজয়ো ঘটিছিল; যেনে – ১৮৬০ৰ দশকত ফ্রান্সে মেক্সিকোৰপৰা বা ১৮৯৬ত ইটালিয়ে ইথিয় ’ পিয়াৰপৰা পশ্চাদপসৰণ কৰিব লগা হৈছিল। পিছে কথা হৈছে যে এই আধুনিক ৰাষ্ট্রবোৰৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী শত্রুসকলেও বুজি পাইছিল যে যুদ্ধৰ অত্যাধুনিক অস্ত্র-শস্ত্রৰে সুসজ্জিত এই দেশবোৰক পৰাজিত কৰাটো সম্ভৱপৰ নহ ’ ব; খুউব বেছি নিজৰ পশ্চাদপসৰণৰ তাৰিখ কিছুদিন পিছুৱাই নিয়াটোহে সম্ভৱপৰ হ ’ ব; কিন্তু পশ্চাদপসৰণ যে কৰিব লাগিবই - সেয়া নিশ্চিত। বিশ্বৰ দূৰ-দিগন্তত সংঘটিত হোৱা এনে সংঘাত তথা অভিযানবোৰ আছিল এডভেন্সাৰমূলক উপন্যাসৰ বিষয়বস্তু বা সেই সময়ত ন-কৈ আৱির্ভাৱ হোৱা ‘ যুদ্ধ-সাংবাদিক ’ ৰ আগ্রহৰ বিষয়। কিন্তু যিবোৰ পশ্চিমীয়া দেশে এনে যুদ্ধবোৰ সংঘটিত কৰিছিল সিবিলাকৰ অধিকাংশ নাগৰিকৰ দৈনন্দিন জীৱনত এই যুদ্ধবোৰে কোনো প্রভাৱ পেলোৱা নাছিল। ১৯১৪ চনত এই সমস্ত পৰিদৃশ্য সলনি হৈ পৰিল। প্রথম বিশ্বযুদ্ধই সকলো প্রধান শক্তিকে সামৰি ল ’ লে; আচলতে স্পেইন, নেদাৰলেণ্ড, তিনিখন স্কান্ডিনেভিয়ান দেশ তথা ছুইজাৰলেণ্ডৰ বাহিৰে আন সকলো য়ুৰোপীয় দেশকে এই বিশ্বযুদ্ধই সামৰি ল ’ লে। বিশ্বৰ এটা অঞ্চলৰ সৈনিকে সমুদ্র পাৰ হৈ আন এটা অঞ্চলত গৈ যুদ্ধ কৰিলে – কানাডিয়ানসকলে ফ্রান্সত যুদ্ধ কৰিলে, অষ্ট্রেলিয়ান আৰু নিউ জিলেণ্ডিয়ানসকলে গেলিপ ’ লি অভিযানত অংশগ্রহণ কৰিলে (যি তেওঁলোকৰ জাতীয় চেতনা তথা জাতীয় মিথ নির্মাণ কৰাৰ প্রভূত অৰিহণা যোগালে) । অধিক গুৰুত্বপূর্ণভাৱে, আমেৰিকাই ‘ য়ুৰোপীয় গণ্ডগোল ’ ত ভৰি নিদিবলৈ জর্জ ৱাশ্বিংটনে দি যোৱা সকীয়নি আওকাণ কৰি মহাদেশখনলৈ আমেৰিকান সৈন্যবাহিনী পঠোৱাৰ সিদ্ধান্ত ল ’ লে আৰু এইদৰেই ই বিংশ শতিকাৰ ইতিহাসৰ গঢ়গতি বিশেষভাৱে নির্ধাৰণ কৰিলে। ভাৰতীয়সকলে য়ুৰোপ আৰু মধ্যপ্রাচ্যত, চীনা শ্রমিক বেটেলিয়নবোৰে পশ্চিমত তথা আফ্রিকানসকলে ফৰাচী সেনাবাহিনীত ভর্তি হৈ যুদ্ধ কৰিলে। যদিওবা মধ্যপ্রাচ্যৰ ব্যতিক্রমটো বাদ দিলে য়ুৰোপৰ বাহিৰৰ অঞ্চলবোৰত সৈনিক অভিযান বিশেষ গুৰুত্বপূর্ণ নাছিল, নৌ-যুদ্ধই কিন্তু এই সময়তে পুনৰ গোলকীয় ৰূপ ধাৰণ কৰিলে। প্রথমটো সংঘর্ষ সংঘটিত হ ’ ল ফকলেণ্ড দ্বীপপুঞ্জত - ১৯১৪ চনত; পাছলৈ জার্মান ছাবমেৰিন তথা জোঁট শক্তিৰ বোজা বহন কৰা জাহাজবোৰে উত্তৰ তথা মধ্য আটলাণ্টিকত নির্ণায়ক অভিযানবোৰ সম্পন্ন কৰিলে। দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধ যে আক্ষৰিকভাৱেই এক গোলকীয় যুদ্ধ আছিল - এই কথাটো প্রমাণিত কৰাটো বিশেষ টান নহয়। বিশ্বৰ প্রায় সকলোবোৰ স্বাধীন ৰাষ্ট্র ইচ্ছাকৃতভাৱে অথবা পৰিস্থিতিৰ দায়ত পৰি এই যুদ্ধৰ অংশীদাৰ হৈ পৰিছিল; অৱশ্যে লেটিন আমেৰিকাৰ গণৰাজ্যবোৰে যুদ্ধত নামমাত্রহে অংশগ্রহণ কৰিছিল। সাম্রাজ্যবাদী ৰাষ্ট্রবোৰৰ অধীনত থকা উপনিবেশবোৰৰ এই ক্ষেত্রত ইচ্ছা-অনিচ্ছাৰ কথাই নাছিল; সিবিলাকক জোৰকৈ যুদ্ধত সুমুৱাই লোৱা হৈছিল। ছুইডেন, ছুইজাৰলেণ্ড, পর্টুগাল, স্পেইন, তুর্কী, ভৱিষ্যতৰ আইৰিছ গণৰাজ্য তথা আফগানিস্তানৰ বাহিৰে বিশ্বৰ আন সকলো ৰাষ্ট্র এই যুদ্ধৰ হয় অংশীদাৰ আছিল, নহয় কাৰোবাৰদ্বাৰা অধিকৃত আছিল – অথবা দুয়োটাই আছিল। এই বিশ্বযুদ্ধৰ যুদ্ধস্থলীবোৰো বিশ্বৰ এমূৰৰপৰা সিমূৰলৈকে বিস্তৃত আছিল। মেলানেছিয়ান দ্বীপপুঞ্জ, উত্তৰ আফ্রিকাৰ মৰুভূমি, বার্মা আৰু ফিলিপাইনছৰ বিভিন্ন গাঁও তথা চহৰৰ নাম যুদ্ধকালীন ৰেডিঅ ’ প্রচাৰ তথা বাতৰিকাকতে জনপ্রিয় কৰি তুলিছিল - যিদৰে স্তালিনগ্রাড, নর্মাণ্ডি, কুর্স্ক আদি নামবোৰ সকলোৰে পৰিচিত হৈ পৰিছিল। দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধ ভূগোলৰ শ্রেণীকোঠাৰ দৰে হৈ পৰিছিল যি মানুহক নিত্য নতুন ঠাইৰ স ’ তে পৰিচিত কৰি তুলিছিল। স্থানীয়, আঞ্চলিক অথবা গোলকীয় – যিয়েই নহওক কিয়, বিংশ শতিকাৰ প্রায় আটাইবোৰ যুদ্ধই আছিল সমস্ত অতীতৰ তুলনাত অভূতপূর্ব। কিছু সময় পূর্বে আমেৰিকান বিশেষজ্ঞসকলে - যি এইধৰণৰ হিচাপবোৰ কৰি ভাল পায় - ১৮১৬-১৯৬৫ সময়ছোৱাত সংঘটিত হোৱা ৭৪খন আন্তর্জাতিক যুদ্ধক সিবিলাকৰ বিধ্বংসী মাত্রা অনুসৰি শ্রেণীকৰণ কৰিছে। এই হিচাপ অনুসৰি, আটাইতকৈ বেছি মানুহৰ মৃত্যু হোৱা চাৰিওখন যুদ্ধই সংঘটিত হৈছে বিংশ শতিকাত: দুখনকৈ বিশ্ব যুদ্ধ, চীনৰ বিৰুদ্ধে জাপানৰ যুদ্ধ (১৯৩৭-৩৯), তথা কোৰিয়ান যুদ্ধ। এনে প্রতিখন যুদ্ধত ১০ কোটিতকৈ অধিক মানুহে প্রাণ হেৰুৱাইছে। ১৮৭০-৭১ সময়ছোৱাত সংঘটিত হোৱা উত্তৰ-নেপোলিয়ন কালৰ ঊনবিংশ শতিকাৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ যুদ্ধখনত - য ’ ত এফালে জার্মানি আৰু আনফালে ফ্রান্স আছিল - তাত প্রাণ হেৰুওৱা মানুহৰ সংখ্যা আছিল প্রায় ডেৰ লাখ। আনহাতে বিংশ শতিকাৰ একোখন সৰু যুদ্ধতে সমসংখ্যক মানুহে প্রাণ হেৰুৱাইছে (উদাহৰণ: ১৯৩২-৩৫ সময়ছোৱাত বলিভিয়া আৰু পাৰাগুৱেৰ মাজত সংঘটিত হোৱা যুদ্ধ) । চমু ভাষাত ক ’ বলৈ গ ’ লে – ১৯১৪ চনটোৱে নৰহত্যাৰ এক বিশেষ যুগৰ সূচনা কৰিলে (Singer, 1972, pp.